شماره ۱۸۹ ـ ۵ مهر ۱۳۹۹

ایران نزد اصحاب دایره‌المعارف

نسخه قابل چاپنسخه قابل چاپ

مروری بر کتاب «تأثیر فرهنگ ایران بر اندیشمندان عصر روشنگری» اثر مریم فیروز

نویسنده: 
خسرو باقری
برگرفته از : 
شرق، ۴ مرداد ۱۳۹۹

آنهایی که با شخصیت سیاسی و اجتماعی مریم فیروز، چه به صورت مستقیم و چه غیرمستقیم و از طریق آثار ایشان آشنا بودند، کمتر می‌دانستند که او دکترای زبان و ادبیات فرانسه دارد. شخصیت فرهیخته، مبارز و والای او، به هیچ‌کس اجازه نمی‎داد او را با لقب دکتر خطاب کند یا از تبار اشرافی او سخن بگوید. او مادر، رفیق‌مریم، خاله‌مریم و مریم‌خانم بود. خوشبختانه اخیرا به همت حامد فولادوند و کیانا شریفی، تز دکترای ایشان از زبان فرانسه به فارسی ترجمه شده و نشر تاریخ ایران آن را منتشر کرده است. مریم فیروز هرگز در عمر بلند خویش (۱۲۹۲-۱۳۸۶)، علی‌رغم امکانات سازمانی‎اش، به انتشار این اثر که خدمتی بزرگ به فرهنگ و زبان فارسی است، دست نزد. رساله ایشان «تأثیر فرهنگ ایران بر آثار نویسندگان فرانسه عصر روشنگری» نام داشته است که در برگردان فارسی آن مترجمان بهتر دیده‎اند که آن را با نام «تأثیر فرهنگ ایران بر اندیشمندان عصر روشنگری» به چاپ بسپارند. مریم فیروز در سال ۱۹۶۳ (۱۳۴۲) در دانشکده فلسفه شهر لایپزیک آلمان دموکراتیک از این رساله دفاع کرد. در حالی که اکثر صاحب‎نظران ایرانی و خارجی به‌طور عمده از تأثیر فرهنگ روشنگران اروپایی بر فرهنگ آزادی‎خواهانه مردم ایران سخن گفته‎اند -که البته در آن نه تردیدی هست و نه دلیلی برای شرمندگی- اما شاید تز دکترای مریم فیروز، فتح بابی بوده است بر تأثیر اندیشمندان آزادی‌خواه ایران بر روشنگران اروپا. فتح بابی که به واسطه تسلط طولانی‌مدت استعمار و رخنه نوعی ازخودباختگی در میان متفکران ما، چندان که ضروری و مفید است، تداوم نیافته است. ۱

سده هجدهم میلادی را عصر روشنگری اروپا نامیده‎اند و عصر نبرد مدرنیته با دنیای سنت. برای مدرنیته و سنت، تعریف‌ها و تفسیرهای گوناگونی ارائه شده است، اما به‌طور کلی مقوله «مدرنیته» بر ارزش‌هایی همچون خردباوری، آزادی، حقوق فردی، قانون‎مداری و... استوار است، در حالی که سنت بر میراثی از ایمان، امت، اطاعت و... تکیه کرده است. در عین حال، این نبرد با دوران انحطاط سلسله صفویه و آغاز تسلط نظام متکی بر سرمایه، نه‌تنها بر ایران، بلکه بر شرق و به‌ویژه چین هم‌زمان است. با پیشرفت سرمایه‎داری و ورود به مرحله امپریالیسم در اواخر سده نوزدهم و اوایل سده بیستم میلادی، یعنی در نیمه‎های سده سیزدهم خورشیدی، سلطه تمام‎عیار استعمار، به‌ویژه استعمار روسیه و انگلیس، در تمام نسوج حکومت قاجار که مستبدانه بر ایران فرمان می‎راند، آغاز شد. این نبرد سنت و مدرنیته در ایران، سرانجام در نبرد مشروطه‎خواهان و مستبدان در انقلاب مشروطیت ایران (۱۲۸۴-۱۲۸۸) آشکار شد.

در این کتاب مریم فیروز، ابتدا نگاهی بس فشرده به تاریخ ایران و شرایط اجتماعی فرانسه در سده هجدهم می‎اندازد و سپس به بررسی و نقد آرای اندیشه‎ورزان اروپایی آن دوران می‎پردازد. او بررسی خود را با فرانسوا ماری آروئه، مشهور به ولتر (۱۶۹۴-۱۷۷۸) آغاز می‎کند که خرافات و هر شکلی از تعصب و تاریک‎اندیشی را مورد حمله قرار می‎داد و تساهل و مدارا را شرط خردورزی انسان آزاد می‎پنداشت. خانم فیروز اذعان می‎کند گرچه ولتر در مجموع نگاه مهربانانه‎ای به شرق و ایران داشته، اما اطلاعات او درباره فرهنگ ما دقیق نبوده است. ولتر در کتاب خود با عنوان «مدارا نزد گبرها»، از وجود تساهل و مدارا در میان زرتشتیان ایران استقبال می‌کند و خود را مدیون اندیشمندانی همچون آنکتیل دوپرون۲ می‌داند که درباره تاریخ ایران و به‌ویژه سلسله صفویان، سعدی و زرتشت مطالعه کرده‌اند. مریم فیروز با نکته‌سنجی می‌نویسد که در اغلب روایت‎های ولتر، مکان‌ها و اسامی شرقی‌اند، ولی طرح و مضمون داستان، غربی است. موضوع روایت ظاهرا به جامعه فرانسه بازمی‌گردد، اما هدف اصلی نویسنده به‌چالش‌کشیدن وضعیت کشور خود و استبداد حاکم بر آن است (ص۷۲).

پس از ولتر، مریم فیروز به بررسی اندیشه‌های دنی دیدرو (۱۷۱۳-۱۷۸۴)، دیگر چهره برجسته عصر روشنگری فرانسه می‌پردازد. دیدرو، درباره زرتشت، زند اوستا، میترا، اورمزد و اهریمن، مقالاتی در «دانشنامه» نوشته بود و به همین دلیل هم چماق تکفیر فرقه یسوعی بر سرش فرود آمد، اما در این رساله مریم فیروز بیشتر به تأثیر سعدی بر دیدرو توجه داشته است. دیدرو گفته است که در آثار سعدی، خود را بازیافته و به همین جهت به ترجمه آزاد گلستان سعدی روی آورده است. مریم فیروز با اشاره به شعر فناناپذیر سعدی، «بنی‌آدم اعضای یک پیکرند»، می‎گوید هم دیدرو، متفکر دین‌گریز و هم سعدی، شاعر مسلمان، انسان‌دوست و طرفدار مردم ستمدیده بودند و در همان حال چهره ریاکاران و قدرتمندان ستمگر را هم با شجاعت فاش می‌کردند. مریم فیروز با نکته‌سنجی به مسئله‌ای توجه می‌دهد که درباره ولتر هم گفته بود؛ مبنی بر اینکه توجه دیدرو به آثار سعدی، بیشتر جنبه سیاسی و عقیدتی دارد تا ادبی. متفکر عصر روشنگری با به‌کارگیری بن‌مایه خردورزی انتقادی و انسان‌محور «گلستان» سعدی، نظام سلطنتی پوسیده فرانسه و مسیحیت فرسوده و دستگاه سالوس کلیسایی را مورد تردید و پرسش قرار می‌دهد (ص۸۲). جالب آن است که این ارجاع به آثار اندیشمندان برای تنویر افکار مردم میهن، در انقلاب مشروطیت ایران هم به نوعی تکرار می‌شود؛ شیوه‌ای که به خاطر حاکمیت استبداد، کم‌وبیش در همه جای جهان تکرار شده و می‌شود، همان که در ضرب‌المثل شیرین فارسی بازتاب یافته است؛ به در می‌گویند که دیوار بشنود.

سومین متفکری که مریم فیروز به بررسی آثار او پرداخته است، شارل دو مونتسکیو (۱۶۸۹-۱۷۵۵) است با کتاب مشهورش «نامه‎های ایرانی». مونتسکیو با مطرح‌کردن پرسش «چگونه می‌توان ایرانی بود»، در واقع می‎خواهد خودپسندی، نادانی و بی‌سوادی فرد اروپایی را به رخش بکشد؛ هنگامی که درباره کشوری غیر از کشور خودش اظهارنظر می‌کند. مریم فیروز می‌نویسد: «مونتسکیو از طریق انتخاب اسامی و شخصیت‌هایی از کشور دوردست ایران قصد داشت که درباره جامعه فرانسه آن زمان تأمل و تعمق کند... مردم فرانسه با تیزبینی، جنبه‌های مضحک، حق‌کشی‌ها، رفتارها و رسوم به ظاهر عجیب و غیرعادی و منحرف را مشاهده و با اخلاقیات و رسوم خود مقایسه می‌کردند و در نتیجه به‌شدت دست به انتقاد از جامعه فرانسه می‌زدند» (ص۱۴۶).

مریم فیروز که به قول حامد فولادوند سال‌ها در برابر استبداد، بی‌عدالتی و تبعیض مبارزه کرده، به‌طور طبیعی طرفدار افکار پیشرو سه اندیشمند فرانسوی است و با این وجود، از نقد آرای آنها هراسی به دل راه نمی‌دهد: «اروپاییان آن عصر مانند ولتر و دیدرو، اسلام را با اعراب یکی می‌پندارند و در نتیجه نقش اساسی ملل و فرهنگ‌های غیرعرب در تدوین تمدن اسلامی محو یا نفی می‌شود» و «شاردن سیاح فرانسوی، که بسیاری از این اندیشمندان به نوشته‌های او استناد کرده‌اند، مقام زن ایرانی را به زن حرمسرای شاه و درباریان تقلیل داده... در حالی که زن ایرانی، خانواده‌دوست، مدبر و زحمتکش بوده و با زن سفرنامه‌های غربی تفاوت فاحش داشته است» و مانند آن. به نظر مریم فیروز، گرچه هر سه متفکر فرانسوی پیرو خرد، عقلانیت، آزادی و قانون و مخالف خرافات و بی‌عدالتی و استبدادند، اما در نگاه آنها، تفاوت‌هایی هم وجود دارد؛ محور رویکرد ولتر، بر تساهل و مداراست، اما نگاه دیدرو بیشتر اعتراضی است علیه دستگاه مسیحیت و نظام سلطنتی و مونتسکیو هم قانون‌مداری و حقوق شهروندی را سرلوحه کارهایش قرار می‌دهد. حامد فولادوند مقدمه‌ای سزاوار و مهربانانه در ۳۴ صفحه نوشته است که باید آن را ستود. نگارنده درباره بلاغت ترجمه هم نمی‌تواند داوری کند، چون با زبان فرانسه آشنایی ندارد، اما آنچه آه خواننده را برمی‌آورد، غلط‌های ویرایشی، دستوری، چاپی و املایی بی‌شمار کتاب است که آن را تا مرز بی‌اعتباری پیش می‌برد. به نظر می‌رسد مترجمان گرامی و از همه بدتر ناشر حتی یک بار، پیش از انتشار آن را نخوانده‎اند، ویرایش جای خود دارد. چاپ این کتاب ارزنده با چنین غلط‌های حیرت‌آوری، توهینی است به مریم فیروز و خواننده‌ای که با پرداخت ۸۰ هزار تومان با شوق، خواندن آن را آغاز می‌کند. غیر از مقدمه که اشتباه‌های کمتری دارد، به جرئت می‌توان گفت صفحه‌ای در کتاب نیست که از یک غلط ویرایشی، دستوری، چاپی یا املایی عاری باشد. وظیفه مترجمان است که نگاهی دوباره به حاصل کار بیندازند و به ناشر تذکر دهند و به دفاع از نویسنده برخیزند که دستش از جهان کوتاه است.

(۱) از میان معدود آثار درخشانی که در این مورد ۳۰ سال پس از رساله مریم فیروز منتشر شد، باید از کتاب «از سعدی تا آراگون» (مرکز نشر دانشگاهی، تهران،۱۳۷۳) اثر دکتر جواد حدیدی نام برد.

(۲) آنکتیل دوپرون (۱۷۳۱-۱۸۰۵) خاورشناس بزرگ فرانسوی و نخستین مترجم و مفسر اروپایی اوستا. در سال ۱۷۵۵ برای آموختن زبان و علوم زرتشتی به هندوستان سفر کرد و نزد رهبران زرتشتیان هند، زبان پهلوی و آداب و آیین‌ها و احکام دینی و حقوقی را آموخت. در سال ۱۷۶۱ به فرانسه بازگشت و در ۱۷۷۱ ترجمه و تفسیر اوستا و در ۱۷۷۸ کتاب قانون‌گذاری شرقی را منتشر کرد. از ایشان به‌عنوان پیشرو ایران‌شناسی علمی نام برده می‌شود.

برچسب ها ( تگ): 

افزودن دیدگاه جدید

جهت جلوگیری از ورود اسپام
پاسخ به این پرسش ریاضی از آن جهت اهمیت دارد که سیستم شما را به عنوان شخص حقیقی تشخیص دهد و از ورود اسپام به سیستم جلوگیری شود.
۱۰ + ۰ =
لطفا به این پرسش ریاضی پاسخ دهید.
Education - This is a contributing Drupal Theme
Design by WeebPal.