ایران همراه با متحدان اوراسیایی خود، با مکانیسم ماشه اروپا مقابله می کند
نوشته: ولی کلجی —
در مواجهه با فشارهای فزاینده اروپا، ایران با اتکا به حمایت روسیه و چین، مواضع خود در مذاکرات هستهای را تقویت کرد؛ اقدامی که تنها چند روز پیش از آغاز مذاکرات در استانبول صورت گرفت.
در تاریخ ۲۲ ژوئیه، تهران میزبان یک نشست سهجانبه در سطح عالی، با حضور مقامهای ارشد روسیه و چین بود تا پیش از مذاکرات برنامهریزیشده با تروئیکای اروپایی در استانبول، راهبردهای هستهای و تحریمی را هماهنگ سازند.
نمایندگان هر سه کشور بار دیگر بر پایبندی خود به هماهنگی نزدیک در پرونده هستهای تأکید کردند و متعهد شدند رایزنیها را برای مقابله با سیاستهای غرب، بهویژه تحریمهای اعمالشده از سوی آمریکا، گسترش دهند.
این نشست سهجانبه در پی اوجگیری چشمگیر تنشهای هستهای برگزار شد. در ماه گذشته، ایالات متحده و اسرائیل حملات هوایی و هماهنگی را علیه زیرساختهای هستهای ایران انجام دادند که در پی آن، تهران همکاری خود با آژانس بینالمللی انرژی اتمی را به حال تعلیق درآورد. هرچند بازرسان آژانس از آن زمان خاک ایران را ترک کردهاند، اما نمایندگی دائم ایران در وین همچنان در این نهاد حضور است.
تهدیدهای غرب و سازوکار ماشه
فرانسه، آلمان و بریتانیا – که بهطور مشترک با عنوان «سه کشور اروپایی» یا «E3» شناخته میشوند – از حذف خود در گفتوگوهای غیرمستقیم میان ایران و آمریکا ناخشنودند و اکنون بهطور جدی در حال بررسی فعال کردن «سازوکار ماشه» مندرج در توافق هستهای سال ۲۰۱۵، موسوم به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام)، هستند.
نخستین نشانۀ این چرخش موضع را ژان-نوئل بارو، وزیر امور خارجه فرانسه، در اواخر آوریل و طی سخنرانی در شورای امنیت سازمان ملل متحد آشکار کرد؛ آنجا که هشدار داد پاریس «حتی برای یک ثانیه نیز درنگ نخواهد کرد» تا در صورت احساس تهدید نسبت به منافع اروپا، تحریمهای پیش از سال ۲۰۱۵ سازمان ملل را بازگرداند.
سازوکار ماشه، بهطور گسترده بهمثابه اهرم فشاری برای بازگرداندن تروئیکای اروپایی به میز مذاکره با ایران تلقی میشود. اگر این سازوکار فعال گردد، تمامی شش قطعنامه تحریمی شورای امنیت علیه ایران که پیش از سال ۲۰۱۵ تصویب شده بودند (شامل قطعنامههای ۱۶۹۶، ۱۷۳۷، ۱۷۴۷، ۱۸۰۳، ۱۸۳۵ و ۱۹۲۹)، یکجا بازخواهند گشت؛ امری که میتواند ضربهای شدید به اقتصاد ایران وارد سازد.
قاطعیت سه کشور اروپایی پس از حمله به سایتهای هستهای ایران در ماه گذشته، اکنون شدت بیشتری یافته است. در تاریخ ۱۵ ژوئیه، ژان-نوئل بارو، بار دیگر هشدار داد که چنانچه تهران «تعهّداتی قاطع، ملموس و قابل راستیآزمایی» ارائه ندهد، اروپا «حداکثر تا پایان ماه اوت» تحریمها را بازخواهد گرداند. در همان روز، نمایندگان سه کشور اروپایی در سازمان ملل نشستی در نمایندگی آلمان برگزار کردند، تا مواضع خود را هماهنگ سازند.
به گفتۀ دو مقام آمریکایی، این موضوع همچنین در گفتوگوی تلفنی روز ۱۴ ژوئیه میان مارکو روبیو، وزیر خارجه ایالات متحده، و وزرای خارجه سه کشور اروپایی نیز مورد بحث قرار گرفته است.
مایکل والتز، گزینۀ پیشنهادی دولت آمریکا برای نمایندگی این کشور در سازمان ملل، در جلسه استماع سنا اعلام کرد که فعالسازی سازوکار ماشه یکی از «اولویتهای اصلی او» خواهد بود و ابراز اطمینان کرد که بریتانیا، فرانسه و آلمان نیز در این مسیر با واشنگتن همراه خواهند شد. در همین راستا، مقامات اسرائیلی نیز بر قدرتهای اروپایی فشار میآورند تا هرچه زودتر سازوکار تحریمها را به جریان اندازند.
افزون بر این، در تماس تلفنی مورخ ۱۸ ژوئیه با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، وزرای خارجه سه کشور اروپایی و مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا هشدار دادند که چنانچه تهران تا پایان تابستان پیشرفت ملموسی در احیای توافق هستهای حاصل نکند، آمادهاند تا سازوکار ماشه سازمان ملل را فعال و تحریمهای بینالمللی را دوباره اعمال نمایند.
آنچه اکنون شکل گرفته، اجماعی سهجانبه از جانب واشنگتن، تروئیکای اروپایی و تلآویو است؛ اجماعی با هدف به انزوا کشاندن ایران پیش از آنکه بندهای کلیدی برجام در تاریخ ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵ منقضی شوند. پس از این تاریخ، اگر ایران مفاد برجام را نقض کند، سازمان ملل دیگر امکان بازاعمال خودکار تحریمها را نخواهد داشت؛ بلکه هرگونه تحریم جدید مستلزم تصویب قطعنامهای تازه در شورای امنیت خواهد بود که میتواند با وتوی هر یک از پنج عضو دائم شورا – از جمله چین یا روسیه – مواجه شود.
با توجه به روند ۳۰ روزه شورای امنیت، هرگونه اقدام برای فعالسازی سازوکار ماشه باید تا پایان ماه اوت انجام گیرد تا تحریمها تا پایان سپتامبر مجدداً برقرار شوند.
رد حقوقی ایران و اهرم فشار متحدان
تهران با صراحت مشروعیت حقوقی سازوکار ماشه را رد کرده است. عباس عراقچی، در واکنش به تهدید ژان-نوئل بارو، وزیر خارجه فرانسه، مبنی بر فعالسازی این سازوکار هشدار داد: «از منظر ما، این اقدام معادل یک حمله نظامی خواهد بود.»
وزیر امور خارجه ایران در نامهای تند و صریح که در تاریخ ۲۰ ژوئیه خطاب به دبیرکل سازمان ملل و رئیس شورای امنیت ارسال شد، تهدیدهای سه کشور اروپایی را «فاقد مبنای حقوقی، غیر اخلاقی، و از منظر سیاسی خطرناک » توصیف کرد. وی قدرتهای اروپایی را به نقض همزمان برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ متهم کرد و با اشاره به مشارکت نظامی و سیاسی آنها در تجاوزات آمریکا و اسرائیل، این کشورها را از منظر ایران «فاقد صلاحیت» برای باقی ماندن در توافق تاریخی هستهای سال ۲۰۱۵ دانست.
عراقچی در سخنانی که همین هفته ایراد کرد، هشدار داد:
«اگر اتحادیه اروپا میخواهد نقشی ایفا کند، باید مسئولانه عمل کند و سیاستهای فرسودۀ تهدید و فشار، از جمله سازوکار ماشه را که هیچگونه مشروعیت اخلاقی و حقوقی ندارد، کنار بگذارد.»
واکنش راهبردی ایران در چند جبهه در حال گسترش است. نشست ۲۲ ژوئیه با روسیه و چین، تلاشی آشکار برای تقویت دیپلماسی هستهای از مسیر یک محور چندقطبی بود. هر دو کشور مسکو و پکن بار دیگر مخالفت خود با تحریمهای یکجانبه را اعلام و از حق ایران برای دستیابی به انرژی هستهای صلحآمیز حمایت کردند.
هرچند هیچیک از این دو کشور هنوز نشانهای از خروج از برجام بروز ندادهاند، اما مقامهای ایرانی بهصراحت این امکان را مطرح کردهاند که در صورت ترک کامل توافق از سوی آمریکا و اروپا، دیگر هیچ مبنای حقوقی برای اجرای آن باقی نخواهد ماند. احمد بخشیاش اردستانی، عضو ارشد کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، در اینباره گفت که اگر روسیه و چین نیز از توافق خارج شوند، «در عمل چیزی از آن باقی نمیماند … که اروپاییها را به فعالسازی این سازوکار ترغیب کند.»
دیپلماسی ماشه و لبه پرتگاه هستهای
در حالی که هماهنگیهای دیپلماتیک ادامه دارد، نشانههایی از نرمش احتمالی اروپا بهصورت غیررسمی بروز کرده است. بر اساس پستی در شبکه اجتماعی ایکس از سوی لورنس نورمن، خبرنگار والاستریت ژورنال:
«در جریان تماس با عراقچی، [کایا] کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، پیشنهاد داد که در صورت ازسرگیری همکاری ایران با آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) و پذیرش محدودیتهای مشخص بر ذخایر اورانیوم غنیشده، ضربالاجل اجرای سازوکار ماشه در قالب برجام تمدید شود.»
تهران تاکنون این پیشنهاد را بهطور رسمی تأیید نکرده است. کوروش احمدی، دیپلمات پیشین ایران، این پیشنهاد را بیفایده دانسته و تأکید کرده است که «گذشت زمان به سود ایران نیست.»
در این میان، یک گزینۀ رادیکال همچنان بر روی میز قرار دارد: مقامهای ایرانی تلویحاً اعلام کردهاند که در صورت فعالسازی سازوکار ماشه، ممکن است جمهوری اسلامی بهطور کامل از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) خارج شود؛ همانگونه که کره شمالی در سال ۲۰۰۳، در واکنش به سیاسی شدن شدید پروندهاش و رفتار «تهاجمی» و «مداخلهگرانه» قدرتهای غربی، چنین کرد.
در تاریخ ۱۱ ژوئن، امیر سعید ایروانی، نماینده ایران در سازمان ملل، طی سخنانی در شورای امنیت هشدار داد که این گزینه بهطور جدی در حال بررسی است. چنین اقدامی بهمعنای پایان کامل نظارت آژانس بر برنامۀ هستهای ایران خواهد بود و سیاست ابهام هستهای تهران را وارد مرحلهای تازه و پرمخاطره خواهد کرد.
شمارش معکوس تا تقابل
نشست استانبول در روز جمعه با حضور معاونان وزرای امور خارجه ایران، بریتانیا، فرانسه و آلمان برگزار شد. پس از این دیدار، ایران، تروئیکای اروپایی و اتحادیه اروپا توافق کردند که گفتوگوها درباره رفع تحریمها و پرونده هستهای ایران ادامه یابد.
کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی و امور بینالملل وزارت امور خارجه ایران، اعلام کرد که گفتوگوها «جدی، صریح، و دقیق» بوده و به تحولات اخیر و نقاط اختلاف کلیدی – از جمله انتقاد از مواضع اروپا در قبال تجاوز اخیر رژیم صهیونیستی – پرداخته شده است.
وی افزود که هر دو طرف پیشنهادهایی مشخص ارائه کردهاند و بر تداوم رایزنیها توافق شده است.
ماههای منتهی به اکتبر ۲۰۲۵ به دورهای سرنوشتساز تبدیل شدهاند. سه کشور اروپایی، با پشتیبانی واشنگتن و رژیم اشغالگر، میکوشند جمهوری اسلامی را پیش از انقضای بندهای اصلی برجام تحت فشار حداکثری قرار دهند. در مقابل، تهران نیز در تلاش است تا با بهرهگیری از دیپلماسی، بازدارندگی و مقاومت فعال، این تهدید را خنثی سازد.
اینکه ماشه فشار کشیده شود، یا از کار بیفتد، بستگی دارد به آنچه در استانبول رخ میدهد – و در اتاقهایی که تهران، مسکو و پکن اینک با صدایی واحد سخن میگویند.
سایت انگلیسی ۱۰ مهر، ۲۶ ژوئیه، ۲۰۲۵ —
